Son zamanlarda fiyatlar neden, nerede ve kimin elinde artıyor? Bu soruyu sorduğumuzda çoğu zaman cevap yerine bir suçlu buluyoruz. Kimi esnafı, kimi toptancıyı, kimi üreticiyi gösteriyor. Oysa çoğu zaman esnaf da bilmiyor, toptancı da, tüketici de.
Biz kazanca karşı değiliz. Esnaf kazanacak, üretici kazanacak, tüccar kazanacak. Ama vatandaş da yaşayacak. Karşı olduğumuz şey kazanç değil, ölçüsüzlük.
Serbestlik, ölçüsüzlük değildir
Serbest piyasa, fiyatı arz ile talebin belirlemesi demek. Ama bu, kimsenin hesabını sormadığı, kimsenin bilgi vermek zorunda olmadığı bir piyasa demek değil. Ahilik geleneğinde esnafın kârı vardı; ama malın ayıbını saklamak, tartıda eksik vermek, ihtiyacı fırsata çevirmek ayıptı. Ölçü, piyasanın düşmanı değil, güvencesiydi.
Önce zincire bakalım
Bir ürünün tarladan ya da fabrikadan rafa gelene kadar geçtiği her halkada bir fiyat oluşur: üretici fiyatı, toptan fiyat, nakliye, kira, enerji, vergi ve perakende kârı. Fiyat arttığında sorulacak ilk soru “kim suçlu” değil, “artış hangi halkada oldu” olmalı.
Bu soruyu sormak kimseyi hedef göstermez. Tersine, haksız yere suçlanan dürüst esnafı korur. Raf fiyatını maliyeti kadar artıran esnaf ile fırsatçılık yapan arasındaki farkı ancak zincir görünür olduğunda ayırabiliriz.
Ne yapabiliriz?
- Vatandaş olarak: Fişe bakmak. Aynı ürünün fiyatını farklı yerlerde ve farklı zamanlarda karşılaştırmak. Fark büyükse sormak.
- Esnaf olarak: Fiyat değiştiğinde nedenini açıklayabilmek. Maliyet arttıysa bunu müşteriye söylemek, ondan saklamamak.
- Toplum olarak: Üretici fiyatı ile raf fiyatı arasındaki farkın vatandaşın anlayabileceği şekilde görünür olmasını istemek. Bazı ürünlerde bu kayıtlar zaten tutuluyor; mesele, bu bilginin okunabilir hâle gelmesi.
Suçlamadan, ölçüyle
Bu yazıda bir parti, bir kişi, bir market ya da bir marka hedef göstermiyoruz. Göstermeyeceğiz de. Derdimiz bir düzen: fiyatın nasıl oluştuğunu herkesin görebildiği, dürüst esnafın kazandığı ve kimsenin ihtiyacının fırsata çevrilmediği bir düzen.
Kazanca değil, ölçüsüzlüğe karşıyız. Önce fişe, üretici fiyatına, raf fiyatına bakalım.